ANDRZEJ WAJDA 1926-2016
Polski reżyser filmowy i teatralny
Urodził się 6 marca 1926 w Suwałkach, gdzie upłynęło jego dzieciństwo i wczesna młodość. Lata wojny spędził w Radomiu, gdzie stacjonował jego ojciec Jakub Wajda, zawodowy oficer Wojska Polskiego. W Radomiu kilkunastoletni Andrzej uczęszczał na tajne komplety i krótko uczył się w prywatnej szkole malarskiej, pracując jednocześnie jako magazynier, tragarz, bednarz, ślusarz i kreślarz w biurze kolejowym.
Po wojnie studiował malarstwo na ASP w Krakowie (1946–50), a potem reżyserię w nowo utworzonej PWSF w Łodzi. Debiutował w kinie dwa lata później (1955) filmem „Pokolenie”, którym rozpoczął poszukiwanie sposobu realizowania jednego ze swoich najważniejszych wówczas celów artystycznych i etycznych – przemawiania w imieniu tych, którzy nie przeżyli II Wojny Światowej. Jego kolejne filmy „Kanał” i „Popiół i diament” sprawiły, że 32-letni wówczas twórca stał się jednym z najważniejszych reżyserów nowej generacji w Europie i zapoczątkowały nurt nazwany „polską szkołą filmową”, w którym podejmowano debatę nad polską narodową tradycją martyrologiczną i romantycznym heroizmem.
W ciągu ponad 60 lat działalności twórczej, która objęła filmy fabularne, dokumentalne, realizacje dla telewizji, reżyserię teatralną, rysunek, malarstwo i scenopisarstwo, reżyser nakręcił ponad 40 pełnometrażowych filmów fabularnych. Wiele z nich stało się kamieniami milowymi polskiego i światowego kina. Ceniony przez międzynarodowe środowisko filmowe, nazywany był „piewcą trudnej polskiej historii, której umiał nadać uniwersalny wymiar”, „filmowym poetą straconych spraw”, „jednym z wielkich reżyserów światowych, dzięki którym wiek XX stał się wielkim wiekiem kina”. Andrzej Wajda miał opinię reżysera, który swoimi filmami chciał interweniować w polską historię, zamieniając popiół i historyczną agonię w filmy, które lśniły jak diamenty, a także twórcy do końca zaangażowanego na rzecz wolności i demokracji w Polsce.
Swą zawodową karierę rozpoczynał w czasach filmowego socrealizmu, jednak przeciwstawiał tej poetyce przejmującą i skomplikowaną etycznie problematykę, jaką poruszał w pierwszych trzech zrealizowanych przez siebie filmach, które ułożyły się w trylogię ukazującą dramat młodych ludzi pokaleczonych przez wojnę i wtrąconych w nowy, dzielący ich ustrój i postawił przed nimi niechciane wyzwania, trudniejsze może jeszcze niż sama walka o przeżycie.
„Pokolenie”, „Kanał” oraz „Popiół i diament”, opisujące podziały wojennej i powojennej Polski, przyniosły Wajdzie międzynarodowe uznanie. Już w swoich pierwszych filmach reżyser dał się poznać jako autor wnikliwie obserwujący rzeczywistość i chwytający czas, jego paradoksy oraz wyzwania, twórca bardzo wrażliwy na formę i symbolikę, budujący oryginalny filmowy styl pisma.
Wajda powracał do tematyki wojennej, która ukształtowała losy jego pokolenia, jeszcze wielokrotnie: w „Lotnej”, „Samsonie”, „Krajobrazie po bitwie”, „Pierścionku z orłem w koronie”, „Wielkim tygodniu”, „Korczaku” i „Katyniu”. Ten ostatni był również powrotem do osobistej traumy, z którą Wajda zmagał się przez całe życie: w Katyniu został zamordowany ojciec reżysera Jakub.
Osobną kartę w twórczości Andrzeja Wajdy stanowią adaptacje literatury – wizyjne ekranizacje między innymi „Popiołów” Stefana Żeromskiego, „Brzeziny” i „Panien z Wilka” Jarosława Iwaszkiewicza, „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, okrzyknięta arcydziełem światowego kina „Ziemia Obiecana” na podstawie powieści Stanisława Reymonta, niezapomniane: „Zemsta” według Fredry i „Pan Tadeusz” Mickiewicza oraz „Danton” i „Smuga cienia”. Biorąc na warsztat kanon klasycznej literatury, reżyser przez cały czas trwania swojej kariery rysował Polskę w wyobraźni i zbiorowej tożsamości rodaków.
Andrzej Wajda swoimi filmami towarzyszył zawsze najnowszej polskiej historii, a „Człowiek z marmuru”, „Człowiek z żelaza” i „Wałęsa: człowiek z nadziei” odegrały istotną rolę w przemianach politycznych lat 70. i 80.
W teatrze Andrzej Wajda dał się poznać jako wytrawny i uważny interpretator. Reżyserował m.in. „Hamleta”, „Wesele”, „Makbeta”, „Zbrodnię i karę” oraz „Dybuka”, także za granicą – w Berlinie, Tokio, Moskwie czy Yale.
Wajda głęboko angażował się w działalność obywatelską. W 1989 roku został senatorem RP, a jego twórczość i aktywność wspierały przemiany demokratyczne w Polsce.
W 1987 roku ufundował w Krakowie Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Był także inicjatorem pawilonów Wyspiańskiego i Czapskiego oraz współtwórcą „Gazety Wyborczej”.
Bardzo ważnym polem aktywności była działalność pedagogiczna. Założył Mistrzowską Szkołę Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy, która do dziś kształci twórców polskiego kina.
Andrzej Wajda jest laureatem licznych nagród i odznaczeń, w tym Oscara za całokształt twórczości, Złotej Palmy, Złotego Niedźwiedzia, Orderu Orła Białego oraz wielu tytułów doktora honoris causa.